Βασικές πληροφορίες

ΒΑΣΙΚΟ ΓΛΩΣΣΑΡΙ

Ξενικό Είδος (alien)Είδος που βρίσκεται εκτός της φυσικής του κατανομής λόγω της δράσης του ανθρώπου (ακούσιας ή εκούσιας). Στην ελληνική βιβλιογραφία αναφέρεται και ως “ξένο”, αλλόχθονο και εξωτικό. Ως ξένο είδος αναφέρεται στον Κανονισμό 143/2014. Γενικά επικρατεί ο όρος ξενικό είδος.
Αλλότοπο Ξενικό Είδος (translocated)Eίδος που κατοικεί εντός των χωρικών συνόρων ως αυτόχθονο αλλά έχει μεταφερθεί από τον άνθρωπο σε περιοχές μακριά από την φυσική του εξάπλωση εντός της ίδιας χώρας.
ΑλλόχθοναΕίδη (non-indigenous / non-native)Τα ξενικά και τα αλλότοπα ξενικά είδη όταν αναφέρονται μαζί.
Εισβολικό (invasive) και Εισβολικό Ξενικό ΕίδοςΑλλόχθονο είδος, του οποίου η εγκατάσταση σε νέα ενδιαιτήματα συνιστά παράγοντα αλλαγής και απειλής για την ιθαγενή βιοποικιλότητα. Ορισμένες φορές ονομάζονται και εισβολικά είδη, ενώ σε επίσημα μεταφρασμένα έγγραφα αναφέρονται και ως χωροκατακτητικά είδη.
Χωροκατακτητικά Ξένα Είδη Ενωσιακού Ενδιαφέροντος (AlienInvasiveSpeciesofUnionConcern)Λίστα εισβολικών ειδών που έχουν τεκμηριωθεί ως σοβαρό πρόβλημα σε πολλές περιοχές της Ευρώπης και αναφέρονται στον Κανονισμό 143/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την ολοκληρωμένη και συντονισμένη αντιμετώπιση του προβλήματος των ξενικών ειδών.
ΕγκατεστημένοΕίδος (established)Είδος που έχει εισαχθεί σε μία νέα περιοχή και διατηρεί αναπαραγόμενους πληθυσμούς.
Εγκλιματισμένο Είδος (naturalized)Eίδος που δημιούργησε αναπαραγόμενο πληθυσμό και έχει ενταχθεί για σχετικά μεγάλο διάστημα χρόνου στο φυσικό περιβάλλον – παρότι δεν είναι ιθαγενές λειτουργεί πλέον ως αναπόσπαστο μέρος της τοπικής πανίδας και των λειτουργιών του οικοσυστήματος.
Δραπέτης (escapee)Αλλόχθονο είδος που έχει ελευθερωθεί στην φύση (συνήθως δραπετεύοντας από ζωολογικές συλλογές) αλλά η παρουσία του είναι σπάνια, άτακτη ή τυχαία. Σπανίως αυτά τα είδη επιβιώνουν στη φύση.
Διάδρομοι ή οδοί εισαγωγής (pathways)Οι οδοί μεταφοράς και οι μηχανισμοί εισαγωγής και εξάπλωσης των εισβολικών ξενικών ειδών.
Εξάλειψη (eradication)Η πλήρης αφαίρεση όλων των ατόμων ενός διακριτού αλλόχθονου πληθυσμού.

Ιστορία Ξενικών Ειδών Στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, οι εισαγωγές ξενικών ειδών ψαριών στη σύγχρονη εποχή άρχισαν μετά το 1920 ενώ παρατηρήθηκε έξαρση εισαγωγών μόνο μετά το 1970. Συνολικά, περίπου 30 είδη ψαριών των γλυκών νερών έχουν τεκμηριωθεί με τακτική ή διευρυμένη παρουσία ως ξενικά είδη σε ελληνικά γλυκά νερά, εκ των οποίων 10 έχουν εγκατασταθεί και αναπαράγονται πλέον στην φύση. Από τα υπόλοιπα 20 είδη, μερικά βρίσκονται συνήθως στο φυσικό περιβάλλον, λόγω συχνών εισαγωγών και αποδράσεων από υδατοκαλλιέργειες (π.χ. το είδος Oncorhynchus mykiss) και άλλα έχουν περιστασιακή, αμφίβολη ή αμφισβητήσιμη παρουσία. Ορισμένα που είχαν αναφερθεί σε καταλόγους της Ελληνικής ιχθυοπανίδας έχουν πλέον αφαιρεθεί επειδή η πληθυσμοί τους δεν επιβίωσαν. Για παράδειγμα, το λιμναίο ασιατικό ψάρι Parabramis pekinensis εισήχθη στο αλβανικό τμήμα των διασυνοριακών λιμνών της Πρέσπας τη δεκαετία του 1970, όπου δημιουργήθηκε ένας μικρός και φθίνων πληθυσμός. Το είδος αυτό συλλέχθηκε για τελευταία φορά στα μέσα της δεκαετίας του 1980 και τώρα φαίνεται να έχει εξαφανιστεί.. Ο Σολωμός του Ατλαντικού (Salmo salar) καλλιεργείται σε λίγες κλειστές ιχθυοτροφικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα και υπάρχουν στοιχεία για την απελευθέρωση του στην φύση στην Κρήτη. Ωστόσο, οι δυσμενείς θερμοκρασιακές συνθήκες που επικρατούν στα ελληνικά γλυκά νερά καθιστούν εξαιρετικά μικρή την πιθανότητα να δημιουργήσει επιτυχώς φυσικούς πληθυσμούς.

Λιγότερα είδη ξενικών έχουν εγκατασταθεί στα νησιά η σε ξηροθερμικές περιοχές, τα περισσότερα είδη βρίσκονται σε χαμηλά υψόμετρα, σε μεγάλες υδατοσυλλογές, λίμνες, μεγάλους ποταμούς και ταμιευτήρες.

Τα ξενικά είδη ψαριών των εσωτερικών υδάτων κατατάσσονται σε δύο ευρύτερες ομάδες:
α) των τυπικών ξενικών (alien) και
β) των αλλότοπων ξενικών ειδών (translocated), ανάλογα την βιογεωγραφική περιοχή από την οποία έχουν προέλθει.

Τα τυπικά ξενικά είναι είδη τα οποία δεν αποτελούν μέρος της φυσικής ιχθυοπανίδας της χώρας που έχουν εισαχθεί, ενώ ως αλλότοπα ξενικά αναφερόμαστε σε αυτόχθονα ψάρια της ίδιας της χώρας που έχουν εισαχθεί σε περιοχές εκτός των ορίων της φυσικής τους κατανομής όμως εντός των συνόρων της. Πρακτικά εισάγουμε μια διαβάθμιση του όρου «ξενικού» που αφορά είδη που έχουν επεκταθεί με την βοήθεια του ανθρώπου εκτός της φυσικής κατανομής του- και αυτό είναι ένα συνηθισμένο και ανερχόμενο πρόβλημα στην Ελλάδα και σε άλλες Μεσογειακές Χώρες. Ανεξαρτήτως της προέλευσή τους, όπως και τα ξενικά, έτσι και τα αλλότοπα μπορούν να εξελιχθούν σε εισβολικά είδη όταν εγκατασταθούν επιτυχώς και εξαπλωθούν τάχιστα σε μεγαλύτερες περιοχές από αυτές που αρχικά εισήχθησαν. Προφανώς για τα ψάρια του γλυκού νερού επιπρόσθετο πρόβλημα είναι ο υβριδισμός μεταξύ «συγγενικών ειδών» δηλαδή είδη που μπορούν και συχνά υβριδίζουν όταν βρεθούν με συνπατρικά είδη. Ένα αντίστοιχοπρόβλημα παρουσιάστηκε στην λεκάνη απορροής του Νέστου όταν έγιναν μεταφορές της Ιονικής Πέστροφας (Salmo fariodes) που ενδημεί στην Δυτική Ελλάδα σε χώρους της ντόπιας Μακεδονικής Πέστροφας (Salmo macedonicus).

Αλλότοπα ξενικά είδη ψαριών στην Ελλάδα – ένα παραμελημένο πρόβλημα

Τα αλλότοπα ξενικάείδη είναι παρεξηγημένα ξενικά! Είναι είδη που κατοικούν εντός των χωρικών συνόρων αλλά έχουν μεταφερθεί από τον άνθρωπο σε περιοχές μακριά από την φυσική τους εξάπλωση εντός της ίδιας χώρας. Αυτές οι εισαγωγές έχουν φέρει ψάρια σε άλλα οικοσυστήματα ή νέες βιογεωγραφικές περιφέρειες που υπό φυσικές συνθήκες δεν θα είχαν ποτέ εξαπλωθεί εκεί. Το αποτέλεσμα συνήθως δεν είναι καθόλου θετικό για την βιοποικιλότητα.

Αυτό το πρόβλημα έχει να κάνει κυρίως με τα εσωτερικά νερά. Οι βιοκοινότητες των εσωτερικών υδάτων προσομοιάζουν με τα νησιά κατά το ότι είναι πράγματι βιογεωγραφικά απομονωμένα συστήματα – περιβάλλονται από πανάρχαια βιογεωγραφικά εμπόδια. Για αυτό το λόγο στην Ελλάδα έχουμε 8 διαφορετικές οικοπεριφέρειες εσωτερικών υδάτων – με πολλά ενδημικά είδη (π.χ. περίπου 47 ενδημικά είδη ψαριών γλυκού νερού) (Barbierietal. 2015).  Έτσι είναι εύκολο να υπάρχουν διαταραχές ή αλλαγές που προκαλούν βιοτική ομογενοποίηση ακόμη εάν τα εισαχθέντα είδηπροέρχονται από κοντινές περιοχές εντός της ίδιας χώρας!

Το πρόβλημα των αλλότοπων ξενικών ειδών είναι ιδιαίτερα ζημιογόνο σε χώρες με υψηλό ενδημισμό και βιογεωγραφικό κατακερματισμό. Στην Ιταλία λόγου χάρη υπάρχουν ορισμένα ενδημικά ψάρια στις λίμνες και ποταμούς του βορά και αυτά έχουν μεταφερθεί από τον άνθρωπο πιο νότια σε ρέματα, ποταμούς και ταμιευτήρες όπου ζουν άλλα ενδημικά είδη (Biancο and Ketmaier 2001). Τα αποτελέσματα είναι αλλόκοτα, ορισμένα είδη προκαλούν υβρίδια άλλα ανταγωνίζονται έντονα μεταξύ τους και τα φυσικά βιογεωγραφικά πρότυπα έχουν εκφυλιστεί. Στην Ελλάδα επίσης έχουμε τέτοιο παράδειγμαπρόσφατης μεταφοράς ψαριών από την Αιτωλοακαρνανία στον Βιοτικό Κηφισό: ήδη εκεί έχουν εισαχθεί, μετά το 2000, το γλανίδι (Silurusaristotelis) και ο λουρογωβιός (Economidichthyspygmaeus). Στην Ανατολική Μακεδονία έχουμε μαζί με της ντόπιες Μακεδονικές Πέστροφες (Salmomacedonicus) και Ιονικές Πέστροφες (Salmofariodes) και τα υβρίδια τους.Σοβαρό φαινόμενο υβριδισμού ανακαλύφθηκε πρόσφατα στην Λίμνη Στυμφαλίας όπου κατοικούσε ο Στυμφαλικός Πελασγός- ένα μικρό ενδημικό ψάρι που ευτυχές εξαπλώνεται και σε διάφορες υδατικές συλλογές στην Πελοπόννησο και Δυτική Ελλάδα(Koutsikosetal. 2019a). Όταν η Στυμφαλία ξεράθηκε σε μια πολύ μεγάλη ξηρασία στα τέλη ’80 όλα τα ψάρια της λίμνης “εξαφανίστηκαν”. Ως αγαθοεργία κάποιοι πολίτες αποφάσισαν μόνη τους να φέρουν ψάρια από την Ήπειρο. Έτσι ενώ τελικά είχαν επιβιώσει ελάχιστοι Στυμφαλικοί Πελασγοί υβριδίσαν για πρώτη φορά με το συγγενικό είδος του αλλότοπου πελασγού από την Ηπείρου. Σήμερα πολλά ψάρια στην λίμνη είναι υβρίδια. Σε ορισμένες άλλες Βαλκανικές χώρες το πρόβλημα της αλόγιστης μεταφοράς ψαριών από ένα σύστημα στο άλλο είναι τόσο μεγάλο που μόνο με γενετικές αναλύσεις μπορείς να ταυτοποιήσεις τα ψάρια των λιμνών και ποταμών.

Τα αλλότοπα δεν έχουν προκαλέσει διάλογο ή συζήτηση σε πολλές χώρες γιατί περνούν “απαρατήρητα”, όλοι επικεντρώνεται στα “πραγματικά ξενικά” είδη. Πρέπει να καταλάβουμε ότι και τα αλλότοπα είναι ξενικά και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι και εισβολικά προκαλώντας σοβαρή υποβάθμιση στην βιοποικιλότητα. Δυστυχώς, για την Ελλάδα δεν έχουν γίνει αρκετές εμπεριστατωμένες μελέτες για τα είδη που έχουν εισβάλει, για την έκταση των πιέσεων που επιβάλουν και για τη λήψημέτρων. Δεν γίνονται έλεγχοι (όπου απαιτούνται και γενετικές αναλύσεις) και δεν γίνονται τακτικές δειγματοληψίες για να καταγραφεί η εξάπλωση τους. Δυστυχώς σε κάποιες χώρες ούτε η νομοθεσία βοηθάει. Στην Ελλάδα για παράδειγμα μεταφέρεται γόνος κυπρίνου από φυσικές λίμνες (π.χ. Τριχωνίδα) σε άλλες μακρινές λίμνες και ποτάμια οικοσυστήματα παρασύροντας έτσι και την ντόπια ενδημική πανίδα σε νέες περιοχές. Ορισμένα αλλότοπα προσαρμόζονται πολύ εύκολα διότι πρακτικά εξαπλώνομαι σχετικά κοντά στην φυσική τους εξάπλωση με παρόμοιες περιβαλλοντικές συνθήκες. Δυστυχώς όμως οι απομονωμένες “νησίδες” λεκανών απορροής ποταμών και λιμνών δεν θα είναι ποτέ ίδιες όταν τα αλλότοπο ξενικά είδη εγκλιματιστούν.

Το πρόβλημα των αλλότοπων είναι ανησυχητικό για πολλούς λόγους. Ο πρωταρχικός λόγος είναι ότι ανατρέπει την φυσική βιογεωγραφική ποικιλότητα προκαλώντας βιοτική ομογενοποίηση. Ορισμένα είδη σε κοντινές περιοχές έχουν κάποια συγγένεια – ανήκουν σε είδη του ίδιου γένους. Αυτά τα ψάρια εύκολα υβριδίζουν και εκεί έτσι κυριολεκτικά “καταστρέφονται” είδη. Τα νέα υβρίδια μπορεί να έχουν πολλά προβλήματα επιβίωσης ή εκφυλιστικές αλλαγές (π.χ. ορισμένες φορές έχουν προβλήματα γονιμότητας). Μαζί με τα ψάρια μεταφέρονται και παράσιτα και αρρώστιες ή και άλλα αλλότοπα ή ξενικά είδη, όπως ασπόνδυλα υδρόβια ζώα (π.χ. μύδια του γλυκού νερού). Όλα αυτά αποτελούν ένα πρόβλημα που στην Ελλάδα τουλάχιστον δεν φαίνεται να έχει απασχολήσει κανένα ως σοβαρό περιβαλλοντικό ζήτημα.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις που η μεταφορά ειδών σε κοντινές περιοχές όπου σήμερα δεν διαβιούν ενδημικά ψάρια μπορεί να έχει και θετικό χαρακτήρα για τη βιοποικιλότητα. Αυτό αφορά την “επανεισαγωγή ειδών” που έχουν εξαφανιστεί από κάποια περιοχή ή και την τεχνητή επέκταση της εξάπλωσης ενός ενδημικού είδους για να προστατευτεί όταν αλλάζουν ή υποβαθμίζονται οι περιβαλλοντικές συνθήκες στην περιορισμένη περιοχή που διαβιεί. Αυτό το θέμα αφορά άμεσα τα ενδημικά ψάρια του γλυκού νερού όπου ορισμένα είδη έχουν απομονωθεί λόγω εξάλειψης τους από γειτονικές περιοχές. Στόχος είναι η επανίδρυση μικρών πληθυσμών εκεί που θα μπορούν να επιβιώσουν ακόμη και μετά από παρατεταμένες ξηρασίες ή άλλες περιβαλλοντικές ή ανθρωπογενείς αλλαγές. Συνεπώς με επιστημονική καθοδήγηση υπάρχει και η θετική όψη του νομίσματος των αλλότοπων εξαπλώσεων.

ασιατικός περκογωβιός

Μελλοντικές απειλές νέων εισβολών ξενικών ειδών

Αρκετά είδη υδρόβιων οργανισμών μπορεί να εμφανιστούν στην Ελλάδα στο άμεσο μέλλον, κυρίως από παρεισδύσεις ειδών από τα βόρεια σύνορα μας. Τα διασυνοριακά ποτάμια, ειδικά ο Έβρος, Στρυμόνας και Αξιός είναι ζωντανοί διάδρομοι μετακίνησης αρκετών ξενικών υδρόβιων ειδών προς την Ελλάδα. Πρόσφατα εμφανίστηκε στον Έβρο, είδος ασιατικής αχιβάδας του γλυκού νερού του γένους Corbicula που έχει εξαπλωθεί σε πάρα πολλές περιοχές του Δούναβη και της γειτονικής Βουλγαρίας. Στην Βουλγαρία και Βόρεια Μακεδονία όπου υπάρχει παράδοση στην ερασιτεχνική αλιεία στους ταμιευτήρες και ποταμούς έχουν ήδη εισαχθεί και εγκατασταθεί πολλά ξενικά ψάρια. Μερικά από αυτά έχουν ήδη εντοπιστεί και στην Ελλάδα πρόσφατα, όπως τα αμερικανικά γατόψαρα (Ictalurus sp., Ameiurus sp.). Άλλο είδος ψαριού που δυνητικά μπορεί να φθάσει στα νερά μας από τα βόρεια είναι ο ασιατικός περκογωβιός (Perccottus glenii), μικρό σαρκοβόρο ψάρι που έχει κεφάλι που μοιάζει λίγο με ροφό!! Το είδος προέρχεται από την Από Ανατολή και ήδη έχει μεγάλους εγκατεστημένους πληθυσμούς στην ανατολική Ευρώπη, όπως και στην γειτονική Βουλγαρία.

Το InAquatic είναι μία διεπιστημονική αξιολόγηση της αλλόχθονης ιχθυοπανίδας στα οικοσυστήματα των εσωτερικών υδάτων της Ελλάδας.

Με στόχο την υλοποίηση μιας ολοκληρωμένης αντιμετώπισης του προβληματος της εισαγωγής νέων ψαριών στις λεκάνες απορροής της χώρας βασιζόμενο στους τρείς πυλώνες: Δυναμικές Βάσεις Δεδομένων, Επιστήμη των Πολιτών και Επικοινωνία της Επιστήμης.

Όροι Χρήσης

Φορέας υλοποίησης είναι το Πανεπιστήμιο Αιγαίου μέσω του ΕΔΒΜ 103 – “Υποστήριξη Ερευνητών με Έμφαση στους Νέους Ερευνητές – β κύκλος”

και συγχρηματοδοτείται από την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση» (κωδικός έργου: MIS 5047785)

Στείλτε μας τις απορίες ή τα σχόλια σας & θα επικοινωνήσουμε μαζί σας